Tahajjud en qiyaam al-layl: het nachtgebed, de beste tijd en hoe je het bidt

Als iedereen slaapt en het stil is in huis, kun je opstaan om tot Allah te bidden. Dit nachtgebed is een van de mooiste vrijwillige daden van aanbidding. In dit artikel lees je wat tahajjud en qiyaam al-layl zijn, wat de beloning is, wanneer je het bidt en hoe je het bidt.

Wat zijn tahajjud en qiyaam al-layl?

Qiyaam al-layl betekent letterlijk "het staan in de nacht". Het gaat om alle vrijwillige gebeden die je in de nacht bidt, na het ‘ishaa-gebed en vóór de fadjr. Het nachtgebed in Ramadan noemen we ook taraawieh.

Tahajjud is een ander woord voor het nachtgebed. Volgens veel geleerden gaat het bij tahajjud vooral om het gebed dat je bidt nadat je eerst geslapen hebt en daarna bent opgestaan. Allah noemt dit woord in de Koran:

وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَىٰ أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا

“En houd een deel van de nacht het nachtgebed (tahajjud) met (het reciteren van) de Koran, als iets extra’s voor jou. Het kan zijn dat jouw Heer je laat opstaan op een geprezen plaats.”

Qur’an 17:79

Het nachtgebed is dus een vrijwillig gebed. Het is niet verplicht, maar wel een sterke soennah die de Profeet ﷺ altijd bleef doen.

De beloning van het nachtgebed

Allah prijst in de Koran de gelovigen die hun bed verlaten om Hem aan te roepen. Hij belooft hun een beloning die niemand zich kan voorstellen:

تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

“Hun zijden houden zich ver van hun bedden. Zij roepen hun Heer aan uit vrees en uit hoop, en van wat Wij hun gegeven hebben, geven zij uit. Geen ziel weet wat voor hen verborgen is aan vreugde voor de ogen, als beloning voor wat zij deden.”

Qur’an 32:16-17

Over de vrome mensen zegt Allah ook:

كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ

“Zij sliepen maar een klein deel van de nacht. En in de tijd vlak voor de dageraad vroegen zij om vergeving.”

Qur’an 51:17-18

Aboe Hoerayrah (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelde dat aan de Profeet ﷺ werd gevraagd welk gebed het beste is na het verplichte gebed. Hij antwoordde:

أَفْضَلُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ الصَّلاَةُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ

“Het beste gebed na het verplichte gebed is het gebed in het holst van de nacht.”

Deze hadieth staat in Sahieh Muslim 1163.

Na de vijf verplichte gebeden is er dus geen vrijwillig gebed dat beter is dan het nachtgebed. Het hoort daarmee bij de beste daden in de islam.

Wanneer bid je tahajjud? Van na het ‘ishaa-gebed tot de fadjr

De tijd van het nachtgebed begint na het ‘ishaa-gebed en loopt door tot de fadjr begint. Je mag het dus vroeg in de nacht bidden, in het midden of aan het einde. ‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) zei:

كُلَّ اللَّيْلِ أَوْتَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْتَهَى وِتْرُهُ إِلَى السَّحَرِ

“In elk deel van de nacht heeft de Boodschapper van Allah ﷺ de witr gebeden, en uiteindelijk kwam zijn witr uit bij de tijd vlak voor de dageraad.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 996.

De Profeet ﷺ heeft dus op verschillende momenten van de nacht gebeden. Later in zijn leven bad hij de witr aan het einde van de nacht.

Het beste moment: het laatste derde deel van de nacht

Hoewel de hele nacht geschikt is, is het laatste derde deel van de nacht het beste moment. In de Koran (Qur’an 51:17-18) zag je al dat de vromen in de tijd vlak voor de dageraad om vergeving vroegen. De Profeet ﷺ zei ook dat het gebed aan het einde van de nacht wordt bijgewoond door de engelen. Die hadieth lees je verderop. Daarnaast is er de bekende hadieth over de afdaling van Allah.

De hadieth over de afdaling van Allah naar de laagste hemel

Aboe Hoerayrah (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelde dat de Profeet ﷺ zei:

يَنْزِلُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ يَقُولُ مَنْ يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ مَنْ يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ مَنْ يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ

“Onze Heer, de Gezegende en Verhevene, daalt elke nacht af naar de laagste hemel, wanneer het laatste derde deel van de nacht overblijft. Hij zegt: Wie roept Mij aan, zodat Ik hem verhoor? Wie vraagt Mij iets, zodat Ik het hem geef? Wie vraagt Mij om vergeving, zodat Ik hem vergeef?”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1145.

De Ahl as-Soennah geloven in deze afdaling zoals de Profeet ﷺ het heeft verteld. Zij bevestigen het op een manier die past bij de grootheid van Allah. Ze vragen niet hoe het gebeurt, ze vergelijken Allah niet met Zijn schepping en ze ontkennen of verdraaien de betekenis niet.

Denk eens na over wat dit betekent. Elke nacht is er een moment waarop jouw smeekbeden verhoord kunnen worden, je vragen beantwoord en je zonden vergeven. Gebruik deze tijd dus niet alleen voor het gebed, maar ook voor du’aa en het vragen om vergeving.

Hoe bid je het nachtgebed? Twee aan twee rak’ah

Een man vroeg de Profeet ﷺ naar het nachtgebed. Hij antwoordde:

صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِيَ أَحَدُكُمُ الصُّبْحَ صَلَّى رَكْعَةً وَاحِدَةً، تُوتِرُ لَهُ مَا قَدْ صَلَّى

“Het nachtgebed is twee (rak’ah) en dan weer twee. Als een van jullie bang is dat de ochtend aanbreekt, dan bidt hij één rak’ah. Die maakt van wat hij gebeden heeft een oneven aantal (witr).”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 990.

In de praktijk ziet dat er zo uit:

1. Zorg dat je wudoe hebt en neem de intentie in je hart om het nachtgebed te bidden.
2. Bid twee rak’ah en sluit af met de salaam.
3. Bid daarna weer twee rak’ah met een salaam, en zo verder, zoveel als je wilt.
4. Sluit het nachtgebed af met de witr.

Je mag lange of korte soerahs reciteren. Kun je nog niet veel uit je hoofd, bid dan met wat je kent. Wanneer je opstaat, kun je beginnen met de smeekbede bij het opstaan in de nacht.

Afsluiten met witr

Witr betekent "oneven". Het is het gebed met een oneven aantal rak’ah waarmee je het nachtgebed afsluit. ‘Abdoellah ibn ‘Oemar (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelde dat de Profeet ﷺ zei:

اجْعَلُوا آخِرَ صَلاَتِكُمْ بِاللَّيْلِ وِتْرًا

“Maak de witr het laatste van jullie gebed in de nacht.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 998.

De witr kan uit één rak’ah bestaan, zoals je zag in Sahieh al-Boekharie 990. Je mag ook meer rak’ah bidden, bijvoorbeeld drie. In de witr kun je een smeekbede verrichten; lees daarover meer bij de smeekbede tijdens al-qoenoet in het witr-gebed.

Hoeveel rak’ah bad de Profeet ﷺ?

Aboe Salamah vroeg ‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) hoe de Profeet ﷺ in Ramadan bad. Zij antwoordde:

مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَزِيدُ فِي رَمَضَانَ وَلاَ فِي غَيْرِهِ عَلَى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلاَ تَسَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ، ثُمَّ يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلاَ تَسَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ، ثُمَّ يُصَلِّي ثَلاَثًا

“De Boodschapper van Allah ﷺ bad in Ramadan en daarbuiten nooit meer dan elf rak’ah. Hij bad er vier; vraag niet hoe mooi en hoe lang die waren. Daarna bad hij er vier; vraag niet hoe mooi en hoe lang die waren. Daarna bad hij er drie.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1147.

Het gaat dus niet alleen om het aantal, maar vooral om de kwaliteit: een mooi, rustig en lang gebed. Veel geleerden leggen uit dat de groepen van vier niet ingaan tegen "twee aan twee". De Profeet ﷺ bad die rak’ah volgens hen met een salaam na elke twee rak’ah.

Bang dat je niet wakker wordt? Bid de witr dan vóór het slapen

Niet iedereen weet zeker dat hij ’s nachts wakker wordt. Daarvoor gaf de Profeet ﷺ een duidelijke oplossing. Djaabir (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelde dat hij zei:

مَنْ خَافَ أَنْ لاَ يَقُومَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَلْيُوتِرْ أَوَّلَهُ وَمَنْ طَمِعَ أَنْ يَقُومَ آخِرَهُ فَلْيُوتِرْ آخِرَ اللَّيْلِ فَإِنَّ صَلاَةَ آخِرِ اللَّيْلِ مَشْهُودَةٌ وَذَلِكَ أَفْضَلُ

“Wie bang is dat hij aan het einde van de nacht niet opstaat, laat hem de witr aan het begin ervan bidden. En wie verwacht dat hij aan het einde ervan opstaat, laat hem de witr aan het einde van de nacht bidden. Want het gebed aan het einde van de nacht wordt bijgewoond (door de engelen), en dat is beter.”

Deze hadieth staat in Sahieh Muslim 755.

Twijfel je of je wakker wordt? Bid dan na het ‘ishaa-gebed een paar rak’ah en sluit af met de witr voordat je gaat slapen. Zo mis je de witr niet. Word je toch wakker, dan mag je volgens veel geleerden (zoals Ibn Baaz en Ibn ‘Oethaymien) nog twee aan twee bidden, zonder de witr opnieuw te bidden.

Zo bereken je de tijd van het laatste derde deel van de nacht voor jouw woonplaats

Het laatste derde deel van de nacht valt niet elke dag op hetzelfde uur. In Nederland en België verschilt de lengte van de nacht sterk tussen zomer en winter. De nacht wordt hierbij meestal gerekend vanaf zonsondergang (maghrib) tot het begin van de fadjr. Zo reken je het zelf uit:

1. Zoek de tijd van maghrib en de tijd van fadjr voor jouw woonplaats op.
2. Bereken hoe lang de nacht is: van maghrib tot fadjr.
3. Deel die tijd door drie.
4. Trek dat derde deel af van de fadjr-tijd. Dan weet je wanneer het laatste derde deel begint.

Een voorbeeld uit de winter: maghrib is om 17:00 uur en fadjr om 06:30 uur. De nacht duurt dan 13 uur en 30 minuten. Een derde daarvan is 4 uur en 30 minuten. Het laatste derde deel begint dan om 02:00 uur.

In de zomer liggen maghrib en fadjr veel dichter bij elkaar, en dan is het laatste derde deel veel korter. Wil je niet zelf rekenen? Gebruik dan onze pagina Qiyaam ul-Layl berekenen. Daar vul je je woonplaats in en zie je direct de tijd.

Praktische tips om het nachtgebed vol te houden

• Begin klein. Twee rak’ah en de witr is al een mooi begin. Het is beter om iets kleins vol te houden dan veel te doen en daarna te stoppen.
• Ga op tijd slapen. Vermijd laat opblijven met je telefoon of onnodige gesprekken na het ‘ishaa-gebed.
• Maak je intentie voor het slapen. Neem je echt voor om op te staan. Lees ook over hoe de intentie je beloning bepaalt.
• Zet een wekker. Zet hem bijvoorbeeld een halfuur voor de fadjr, zodat je tijd hebt voor wudoe, gebed en du’aa.
• Bid de witr vooraf als je twijfelt. Zo mis je hem nooit, zoals je las in Sahieh Muslim 755.
• Gebruik de tijd voor du’aa. Vraag Allah om vergeving en om alles wat je nodig hebt, juist in het laatste derde deel van de nacht.
• Vraag Allah om hulp. Vraag Hem overdag dat Hij het je makkelijk maakt om ’s nachts op te staan.

Moge Allah het ons makkelijk maken om de nacht met gebed te vullen en moge Hij het van ons aanvaarden.