Zonsverduistering en maansverduistering in de islam: wat de Profeet ﷺ deed en zei

Een zonsverduistering of maansverduistering is een bijzonder moment. Veel mensen pakken hun telefoon om foto's te maken. Maar wat deed de Profeet ﷺ toen de zon verduisterde? Hij schrok, haastte zich naar de moskee en bad met de mensen een lang gebed. In dit artikel lees je wat hij deed en zei, alleen op basis van de Koran en authentieke ahadieth uit al-Boekharie en Muslim.

Zon en maan zijn tekenen van Allah

De zon en de maan zijn geen goden en ze hebben geen eigen kracht. Allah heeft ze geschapen en Hij laat ze bewegen zoals Hij wil. In de Koran zegt Allah:

وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ۚ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

“En tot Zijn tekenen behoren de nacht en de dag, en de zon en de maan. Werp jullie niet neer voor de zon en niet voor de maan, maar werp jullie neer voor Allah, Die ze geschapen heeft, als jullie werkelijk alleen Hem aanbidden.”

Qur’an 41:37

Dit vers gaat over de kern van het geloof: alleen Allah aanbidden en niets van de schepping. Wil je hier meer over weten, lees dan ook de vragen en antwoorden over tawheed.

‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) vertelt dat de Profeet ﷺ na het gebed bij een verduistering een toespraak hield. Daarin zei hij:

إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَنْخَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَادْعُوا اللَّهَ وَكَبِّرُوا، وَصَلُّوا وَتَصَدَّقُوا

“De zon en de maan zijn twee van de tekenen van Allah. Ze verduisteren niet vanwege iemands dood en ook niet vanwege iemands leven. Dus als jullie dat zien, roep dan Allah aan, zeg de takbier, bid en geef liefdadigheid.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1044.

In deze ene zin noemt de Profeet ﷺ al bijna alles wat je bij een verduistering doet: dua, takbier, het gebed en liefdadigheid. Hieronder bekijken we die punten één voor één.

Geen verduistering voor iemands dood of leven: wat er gebeurde toen Ibraahiem stierf

In de tijd van de Profeet ﷺ dachten veel mensen dat een verduistering iets te maken had met de dood of geboorte van een belangrijk persoon. Toen zijn jonge zoon Ibraahiem stierf, verduisterde de zon. Al-Moghierah ibn Sho’bah (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelt:

كَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ مَاتَ إِبْرَاهِيمُ، فَقَالَ النَّاسُ كَسَفَتِ الشَّمْسُ لِمَوْتِ إِبْرَاهِيمَ

“De zon verduisterde in de tijd van de Boodschapper van Allah ﷺ, op de dag dat Ibraahiem stierf. De mensen zeiden: ‘De zon is verduisterd door de dood van Ibraahiem.’”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1043.

De Profeet ﷺ verbeterde dit meteen. Hij zei:

إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لاَ يَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ فَصَلُّوا وَادْعُوا اللَّهَ

“De zon en de maan verduisteren niet vanwege iemands dood en ook niet vanwege iemands leven. Dus als jullie het zien, bid dan en roep Allah aan.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1043.

Denk hier even over na. Het ging om zijn eigen zoon, en de mensen wilden hem eren. Toch liet de Profeet ﷺ geen bijgeloof staan. Hij leerde de mensen de waarheid: een verduistering voorspelt geen dood, geen geboorte, geen geluk en geen ongeluk. Ook vandaag hoef je dus niet te geloven in voorspellingen of bijgeloof rond een verduistering.

Waarom de Profeet ﷺ bang werd bij een verduistering

De Profeet ﷺ keek niet naar een verduistering als een leuk schouwspel. Aboe Moesa (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelt:

خَسَفَتِ الشَّمْسُ، فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَزِعًا، يَخْشَى أَنْ تَكُونَ السَّاعَةُ، فَأَتَى الْمَسْجِدَ، فَصَلَّى بِأَطْوَلِ قِيَامٍ وَرُكُوعٍ وَسُجُودٍ رَأَيْتُهُ قَطُّ يَفْعَلُهُ

“De zon verduisterde. De Profeet ﷺ stond geschrokken op, uit vrees dat het het Uur (de Laatste Dag) zou zijn. Hij ging naar de moskee en bad met het langste staan, de langste roekoe’ en de langste soedjoed die ik hem ooit had zien doen.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1059.

Aboe Bakrah (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelt in Sahieh al-Boekharie 1040 dat de Profeet ﷺ zo snel opstond dat hij zijn mantel achter zich aan sleepte, tot hij in de moskee was. Zo groot was zijn haast om naar het gebed te gaan.

Allah zegt over Zijn tekenen:

وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا

“En Wij zenden de tekenen alleen om (de mensen) te waarschuwen en vrees aan te jagen.”

Qur’an 17:59

Misschien denk je: maar een verduistering is toch gewoon natuurkunde? De maan schuift voor de zon, of de aarde werpt haar schaduw op de maan. Dat klopt, en je kunt het zelfs jaren vooruit berekenen. Maar dat maakt het niet minder een teken. Allah heeft die banen en die oorzaken zelf geschapen. Het teken laat je zien hoe klein je bent en hoe makkelijk Allah het licht kan wegnemen.

Tijdens dit gebed liet Allah de Profeet ﷺ het Paradijs en de Hel zien, zoals ‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) vertelt in Sahieh Muslim 901. In zijn toespraak daarna waarschuwde hij voor zonden, zoals ontucht, en zei hij:

يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ، وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا

“O gemeenschap van Mohammed, bij Allah, als jullie wisten wat ik weet, zouden jullie weinig lachen en veel huilen.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1044.

Een hart dat leeft, wordt zacht en ontzag bij zulke momenten. Lees hierover ook de tekenen van het hart.

De oproep tot het gebed: as-salaatu djaami’ah

Voor het gebed bij een verduistering is er geen adhaan en geen iqaamah zoals bij de vijf dagelijkse gebeden. Er werd wel een speciale oproep gedaan. ‘Abdoellah ibn ‘Amr (moge Allah tevreden met hen beiden zijn) vertelt:

لَمَّا كَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُودِيَ إِنَّ الصَّلاَةَ جَامِعَةٌ

“Toen de zon verduisterde in de tijd van de Boodschapper van Allah ﷺ, werd er geroepen: ‘Het gebed brengt (jullie) samen!’”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1045.

In Sahieh Muslim 901 staat dat de Profeet ﷺ iemand stuurde die riep: “as-salaata djaami’ah”. Het betekent: kom samen voor het gebed. Daarna verzamelden de mensen zich, en de Profeet ﷺ ging voor hen staan en begon met de takbier.

Hoe bid je salaat al-koesoef? Twee rak’ahs met elk twee keer roekoe’

Het gebed bij een verduistering heet salaat al-koesoef (bij de zon) of salaat al-khoesoef (bij de maan). Het lijkt op een gewoon gebed van twee rak’ahs, met één groot verschil: in elke rak’ah ga je twee keer in roekoe’. ‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) beschrijft het zo:

فَقَامَ فَأَطَالَ الْقِيَامَ، ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ، ثُمَّ قَامَ فَأَطَالَ الْقِيَامَ وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ، وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ سَجَدَ فَأَطَالَ السُّجُودَ، ثُمَّ فَعَلَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ مَا فَعَلَ فِي الأُولَى

“Hij stond en maakte het staan lang. Daarna ging hij in roekoe’ en maakte de roekoe’ lang. Daarna stond hij weer op en maakte het staan lang, maar korter dan het eerste staan. Daarna ging hij weer in roekoe’ en maakte de roekoe’ lang, maar korter dan de eerste roekoe’. Daarna ging hij in soedjoed en maakte de soedjoed lang. Daarna deed hij in de tweede rak’ah hetzelfde als in de eerste.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1044.

In een andere overlevering vat ‘Aaïshah (moge Allah tevreden met haar zijn) het kort samen:

وَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ

“En hij bad vier keer roekoe’ in twee rak’ahs, en vier keer soedjoed.”

Deze hadieth staat in Sahieh Muslim 901.

Stap voor stap ziet het gebed er zo uit:

1. Begin met de openingstakbier: “Allahoe akbar”.
2. Reciteer al-Faatihah en daarna een lang stuk uit de Koran.
3. Ga in roekoe’ en blijf daar lang.
4. Kom omhoog en zeg “sami’a Allahoe liman hamidah, rabbanaa wa lakal-hamd”, zoals de Profeet ﷺ deed volgens Sahieh Muslim 901.
5. Ga nu niet in soedjoed, maar reciteer opnieuw: al-Faatihah en een stuk Koran, korter dan de eerste keer.
6. Ga voor de tweede keer in roekoe’, iets korter dan de eerste.
7. Kom omhoog, en ga daarna twee keer in soedjoed, ook lang, zoals in elk gebed.
8. Sta op voor de tweede rak’ah en doe hetzelfde, maar alles weer iets korter.
9. Sluit af met de tashahhud en de salaam.

Het gebed duurde zo lang dat de zon weer helder was toen het klaar was. Aboe Bakrah (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelt in Sahieh al-Boekharie 1040 dat de Profeet ﷺ twee rak’ahs bad “totdat de zon weer helder werd”. Daarna hield hij een toespraak, waarin hij Allah prees en de mensen onderwees, zoals je las in Sahieh al-Boekharie 1044.

Het beste is om dit gebed in groepsverband in de moskee te bidden, zoals de Profeet ﷺ deed. Volgens de meeste geleerden is het een sterk benadrukte soennah; een deel van de geleerden ziet het als verplicht. Is er bij jou geen gezamenlijk gebed, dan zeggen veel geleerden dat je het ook alleen of thuis mag bidden, omdat de Profeet ﷺ in het algemeen zei: “bid”.

Welke dua doe je bij een zonsverduistering of maansverduistering?

Veel mensen zoeken naar een speciale dua bij een zonsverduistering. In de authentieke ahadieth hieronder noemt de Profeet ﷺ geen vaste tekst die je moet zeggen. Wel geeft hij een duidelijke opdracht: gedenk Allah, roep Hem aan en vraag om vergeving. Aboe Moesa (moge Allah tevreden met hem zijn) vertelt dat hij zei:

هَذِهِ الآيَاتُ الَّتِي يُرْسِلُ اللَّهُ لاَ تَكُونُ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، وَلَكِنْ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَافْزَعُوا إِلَى ذِكْرِهِ وَدُعَائِهِ وَاسْتِغْفَارِهِ

“Deze tekenen die Allah zendt, gebeuren niet vanwege iemands dood of leven. Maar Allah jaagt Zijn dienaren daarmee vrees aan. Dus als jullie iets daarvan zien, haast je dan naar het gedenken van Hem, het aanroepen van Hem en het vragen om Zijn vergeving.”

Deze hadieth staat in Sahieh al-Boekharie 1059.

In Sahieh al-Boekharie 1040 zegt de Profeet ﷺ: bid en roep Allah aan “totdat weggenomen wordt wat jullie overkomt”. Je blijft dus dua doen zolang de verduistering duurt. Je mag Allah vragen in je eigen woorden en in je eigen taal. Bijvoorbeeld:

• dat Allah je zonden vergeeft en je berouw aanvaardt;
• dat Hij je beschermt tegen Zijn straf en tegen het Vuur;
• dat Hij je het Paradijs geeft;
• dat Hij je hart standvastig houdt op de islam.

Je kunt ook duas uit de Koran gebruiken waarin om vergeving wordt gevraagd, zoals de dua van Adam of de dua van Noeh. Een goed moment voor dua is in de soedjoed, want ook die maakte de Profeet ﷺ in dit gebed extra lang. Roep alleen Allah aan, want Hij alleen kan de verduistering wegnemen en jou helpen.

Takbier zeggen en vergeving vragen

In de overlevering van Muslim noemt de Profeet ﷺ de takbier als eerste:

فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمَا فَكَبِّرُوا وَادْعُوا اللَّهَ وَصَلُّوا وَتَصَدَّقُوا

“Dus als jullie ze (verduisterd) zien, zeg dan de takbier, roep Allah aan, bid en geef liefdadigheid.”

Deze hadieth staat in Sahieh Muslim 901.

Takbier zeggen betekent “Allahoe akbar” zeggen: Allah is de Grootste. Juist als je ziet hoe het grote licht van de zon of de maan verdwijnt, besef je dat Allah groter is dan alles wat Hij geschapen heeft.

Daarnaast noemde de Profeet ﷺ het vragen om vergeving (istighfaar), zoals je las in Sahieh al-Boekharie 1059. Je kunt bijvoorbeeld vaak “Astaghfiroellaah” zeggen: ik vraag Allah om vergeving. In zijn toespraak na het gebed waarschuwde de Profeet ﷺ voor zonden (Sahieh al-Boekharie 1044). Een verduistering is dus een goed moment om eerlijk naar jezelf te kijken en berouw te tonen.

Liefdadigheid geven tijdens een verduistering

In zowel Sahieh al-Boekharie 1044 als Sahieh Muslim 901 zegt de Profeet ﷺ: “en geef liefdadigheid”. Liefdadigheid (sadaqah) hoort dus bij wat je doet bij een verduistering.

Het hoeft niet veel te zijn. Je kunt geld geven aan iemand die het nodig heeft, iets doneren aan een betrouwbaar goed doel of iemand eten geven. Het gaat erom dat je met een goede daad naar Allah toe gaat op een moment waarop Hij Zijn dienaren waarschuwt.

Geldt dit ook voor een maansverduistering?

Ja. De Profeet ﷺ noemde in zijn woorden steeds de zon en de maan samen. In Sahieh al-Boekharie 1040 zegt hij zelfs: “als jullie ze zien”, in de tweevoudsvorm, dus allebei. Wat je bij een zonsverduistering doet, doe je daarom ook bij een maansverduistering: het gebed, dua, takbier, vergeving vragen en liefdadigheid.

In het Arabisch wordt een zonsverduistering vaak koesoef genoemd en een maansverduistering khoesoef. In de ahadieth worden beide woorden ook door elkaar gebruikt. In Sahieh al-Boekharie 1044 wordt bijvoorbeeld voor de zon het woord khasafat gebruikt.

De Profeet ﷺ zei: “als jullie het zien”. Veel geleerden zeggen daarom dat het gebed hoort bij een verduistering die bij jou echt te zien is, en niet bij een verduistering die alleen ergens anders op de wereld zichtbaar is.

Kort samengevat: wat doe je als je een verduistering ziet?

1. Besef dat het een teken van Allah is, en geen voorspelling van iemands dood of geboorte.
2. Laat je hart zacht worden en denk aan de Laatste Dag, zoals de Profeet ﷺ deed.
3. Ga naar het gezamenlijke gebed als dat bij jou wordt gehouden (oproep: as-salaatu djaami’ah).
4. Bid twee rak’ahs met in elke rak’ah twee keer roekoe’, met lang staan, lange roekoe’ en lange soedjoed.
5. Doe veel dua in je eigen woorden, zeg “Allahoe akbar” en vraag Allah om vergeving.
6. Geef liefdadigheid, ook al is het weinig.
7. Ga hiermee door totdat de verduistering voorbij is.

Wil je de basis van het geloof en het gebed rustig nalezen, dan kun je ook het boek Islam voor beginners gebruiken.